مراحل دریافت و فروش اوراق گام

مقدمه: گامی نو در تامین مالی بنگاه‌های تولیدی

بازار سرمایه ایران همواره در تلاش بوده است تا ابزارهای مالی متنوعی را برای تسهیل فعالیت‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری معرفی کند. یکی از این ابزارهای نوآورانه که به ویژه برای بنگاه‌های تولیدی طراحی شده است، اوراق گام (گواهی اعتبار مولد) نام دارد. این اوراق با هدف رفع مشکل نقدینگی در زنجیره تامین و اعطای اعتبار به تولیدکنندگان، سازوکاری را فراهم می‌آورد که بتوانند مواد اولیه مورد نیاز خود را با اطمینان خریداری کرده و چرخه تولید را فعال نگه دارند. در این مقاله از گروه مالی اقتصاد بیدار، به تشریح کامل اوراق گام، مراحل دریافت و فروش آن، و جایگاه ویژه این اوراق در بازار بورس اوراق بهادار خواهیم پرداخت.

اوراق گام چیست؟ تعریف و سازوکار اصلی

اوراق گام، که مخفف «گواهی اعتبار مولد» است، نوعی صکوک بانکی بدون کوپن سود محسوب می‌شود. این اوراق به بنگاه‌های تولیدی کمک می‌کنند تا نیازهای مالی خود را برای خرید کالا و خدمات، به ویژه مواد اولیه، از طریق اعتبار بانکی تامین کنند. در واقع، این اوراق راهکاری برای ایجاد اعتبار برای بنگاه‌های تولیدی هستند تا بتوانند بدون نیاز به نقدینگی فوری، فرآیند تولید خود را ادامه دهند. یکی از ویژگی‌های کلیدی اوراق گام، قابلیت نقل و انتقال آن در بازارهای مالی، از جمله بازار بورس اوراق بهادار و بازار پول است که نقدشوندگی بالایی به آن می‌بخشد.

نکته مهمی که باید به آن توجه داشت این است که طبق مقررات فعلی، اشخاص حقیقی امکان معامله مستقیم اوراق گام را ندارند. این اوراق عمدتاً برای معامله بین بنگاه‌های اقتصادی که مراحل اعتبارسنجی لازم را نزد بانک عامل گذرانده‌اند، طراحی شده است. در ادامه، با جزئیات بیشتری به این سازوکار و مراحل اجرایی آن خواهیم پرداخت.

چرا اوراق گام اهمیت دارد؟ نقش در زنجیره تامین

به زبان ساده، اوراق گام ابزاری برای تامین مالی مورد نیاز «بنگاه متعهد» برای خرید کالا و خدمات است. بنگاه متعهد، که ممکن است با کمبود نقدینگی مواجه باشد، متقاضی (تولیدکننده کالا یا خدمات) را به بانک معرفی می‌کند. سپس، بنگاه متعهد درخواست انتشار اوراق گام را به بانک ارائه می‌دهد و در این میان، بانک مسئولیت اصلی اعتبارسنجی بنگاه متعهد را بر عهده می‌گیرد. برای آنکه بنگاه بتواند درخواست انتشار اوراق گام را ارائه دهد، معمولاً باید حداقل یک سال از شروع بهره‌برداری فعالیت آن گذشته باشد.

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، سقف ضمانت اوراق گام را به صورت سالانه تعیین و به بانک‌ها و موسسات اعتباری ابلاغ می‌کند. بانک‌ها نیز با در نظر گرفتن این سقف، اقدام به اعتبارسنجی بنگاه‌های متقاضی می‌کنند. یکی از وظایف حیاتی بانک‌ها و موسسات اعتباری در این فرآیند، اطمینان از صوری نبودن معاملات و وجود تناسب منطقی بین موضوع معامله و فعالیت‌های اقتصادی بنگاه متعهد و متقاضی است. این نظارت دقیق، به حفظ سلامت بازار سرمایه و جلوگیری از سوءاستفاده کمک شایانی می‌کند.

فرآیند صدور و ویژگی‌های اوراق گام

پس از طی مراحل اعتبارسنجی و تأیید توانایی مالی بنگاه متعهد تا سقف مشخص شده، بانک اقدام به صدور اوراق گام می‌کند. دارنده این اوراق (که در ابتدا معمولاً همان بنگاه متقاضی فروشنده کالا یا خدمات است) می‌تواند تا زمان سررسید اوراق، آن‌ها را نگهداری کند. همچنین، امکان فروش اوراق پیش از موعد سررسید نیز وجود دارد؛ در این حالت، دارنده اوراق می‌تواند با مراجعه به بانک، اوراق را به صورت «کسر» یا با تخفیف بفروشد.

در اوراق گام، بنگاه متعهد، متعهد می‌شود که در تاریخ سررسید (که معمولاً یک سال پس از انتشار اوراق است)، اصل مبلغ به همراه سود متعلقه را به دارنده اوراق پرداخت کند. در صورتی که بنگاه متعهد در زمان مقرر قادر به ایفای تعهدات خود نباشد، بانک ضامن، اقدام به توقیف وثایق معرفی شده توسط بنگاه متعهد می‌کند. علاوه بر این، بنگاه متعهد از امکان درخواست انتشار مجدد اوراق گام محروم خواهد شد. این سازوکار، اطمینان لازم را برای فروشندگان کالا و خدمات فراهم می‌آورد.

سقف اعتبار اوراق گام: محدودیت‌ها و تعیین میزان

میزان اعتبار قابل دریافت از طریق اوراق گام برای هر بنگاه متعهد، تابع قوانین و مقررات خاصی است. به طور کلی، بنگاه متعهد می‌تواند تا سقف 70 درصد از ارزش دارایی‌های خود، درخواست انتشار اوراق گام را ارائه دهد. علاوه بر این، سقف اعتبار هر بنگاه متعهد، معادل 120 درصد از فروش سال آخر آن بنگاه محاسبه می‌شود. البته این مبلغ پس از کسر مانده تسهیلات و تعهدات ناشی از اوراق گام قبلی که بنگاه بر عهده دارد، تعیین می‌گردد. تعیین سقف نهایی ضمانت اوراق گام، بر عهده بانک مرکزی است که این سقف‌ها به صورت سالانه ابلاغ می‌شوند.

سامانه اوراق گام: تسهیل‌گر معاملات

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران به منظور تسهیل فرآیندهای مربوط به نقل و انتقال اوراق گام و افزایش کارایی این ابزار مالی، «سامانه گام» را راه‌اندازی کرده است. معاملات اوراق گام در این سامانه عمدتاً به قیمت اسمی صورت می‌گیرد که این امر به شفافیت و پیش‌بینی‌پذیری معاملات کمک می‌کند. علاوه بر سامانه گام، امکان نقل و انتقال و معامله اوراق گام در بازارهای رسمی دیگر مانند فرابورس ایران و بورس کالا نیز فراهم است. این امکانات، نقدشوندگی اوراق را به طور قابل توجهی افزایش داده و دسترسی فعالان اقتصادی به این ابزار را آسان‌تر می‌کند.

ریسک‌های مرتبط با اوراق گام: نگاهی واقع‌بینانه

هر ابزار مالی، حتی آن‌هایی که با هدف کاهش ریسک طراحی شده‌اند، ممکن است با ریسک‌هایی همراه باشند. اوراق گام نیز از این قاعده مستثنی نیستند. با این حال، این اوراق به طور کلی برای بنگاه‌های تولیدی و بانک‌های صادرکننده، ریسک پایینی را به همراه دارند. اما این به معنای بی‌ریسک بودن کامل آن‌ها نیست. از جمله ریسک‌های بالقوه‌ای که می‌توان برای اوراق گام برشمرد، ریسک نوسانات نرخ ارز و همچنین ریسک تغییرات نرخ بهره است. این عوامل می‌توانند بر ارزش و بازده اوراق گام در طول زمان تأثیرگذار باشند.

ارکان کلیدی در سازوکار اوراق گام

برای درک بهتر نحوه عملکرد اوراق گام، آشنایی با ارکان اصلی آن ضروری است. این ارکان عبارتند از:

• بنگاه متعهد: این بنگاه، همان شرکتی است که برای تامین مالی خرید کالا و خدمات مورد نیاز خود، اقدام به انتشار اوراق گام می‌کند.
• متقاضی (فروشنده کالا/خدمات): این واحد تولیدی یا خدماتی، همان عرضه‌کننده کالا یا خدماتی است که بنگاه متعهد برای تهیه آن به وی مراجعه می‌کند. متقاضی در ازای فروش کالا یا خدمات خود، اوراق گام را با سود و سررسید مشخص دریافت می‌کند.
• بانک (ضامن): بانک یا موسسه اعتباری، نقش ضامن را در این فرآیند ایفا می‌کند. بانک تعهدات بنگاه متعهد را در برابر متقاضی (فروشنده) تضمین کرده و از این طریق، اطمینان لازم را برای انجام معامله فراهم می‌آورد.

ارزش اسمی و نحوه معامله اوراق گام

ارزش اسمی اوراق گام، همان ارزش صوری اوراق است که در زمان انتشار آن‌ها، معمولاً در بازار فرابورس تعیین می‌گردد. مبلغ اسمی هر برگه از اوراق گام، معادل 100 هزار تومان تعیین شده است. نکته مهم در نحوه معامله این اوراق این است که هر برگه از اوراق گام، پس از کسر مبلغ اسمی از ارزش هر برگه، با قیمتی کمتر از ارزش اسمی خود معامله می‌شود. این اختلاف قیمت، در واقع همان سودی است که برای دارندگان اوراق گام در نظر گرفته شده است.

مراحل دریافت اوراق گام: گام به گام تا تامین مالی

فرآیند دریافت اوراق گام برای بنگاه‌های تولیدی شامل چند مرحله کلیدی است که با دقت و همکاری بانک عامل صورت می‌پذیرد:

1. اعتبارسنجی اولیه: اولین گام پس از ثبت درخواست شرکت متقاضی (خواهان اوراق گام)، انجام فرآیند اعتبارسنجی توسط بانک است. هدف از این مرحله، ارزیابی توانایی مالی شرکت و تعیین سقف مجاز برای انتشار اوراق گام است.
2. معرفی متقاضی (تامین‌کننده): پس از تأیید اعتبارسنجی، شرکت خواهان اوراق گام باید تامین‌کننده نهایی کالا یا خدمات مورد نیاز خود را به بانک معرفی کند. این تامین‌کننده، همان «متقاضی» اوراق گام است که در ازای فروش مواد اولیه، اوراق با سود و سررسید مشخص را دریافت می‌کند. همانطور که پیشتر اشاره شد، الزامی برای نگهداری اوراق گام تا زمان سررسید وجود ندارد و متقاضی می‌تواند پیش از موعد مقرر، اوراق را به فروش برساند.
3. درخواست صدور اوراق گام: پس از آنکه تامین‌کننده (متقاضی) مواد اولیه را در اختیار شرکت خواهان قرار داد، فاکتور خرید و سایر اسناد و مدارک مورد نیاز به بانک تحویل داده می‌شود. در این مرحله، شرکت خواهان، رسماً درخواست صدور اوراق گام را به بانک ارائه می‌دهد تا بانک بر اساس توافقات صورت گرفته، اوراق را صادر نماید.

جدول مقایسه‌ای: مزایا و معایب اوراق گام

برای درک بهتر جایگاه اوراق گام در اکوسیستم مالی، نگاهی به مزایا و معایب آن می‌تواند راهگشا باشد:

اوراق گام در بازار بورس: فرصت‌های معاملاتی

همانطور که اشاره شد، اوراق گام قابلیت نقل و انتقال در بازار سرمایه، به ویژه در بورس اوراق بهادار و فرابورس را دارد. این ویژگی، اوراق گام را به ابزاری جذاب برای سرمایه‌گذارانی که به دنبال بازدهی مطمئن و در عین حال، فرصت کسب سود از طریق معاملات ثانویه هستند، تبدیل می‌کند. شرکت‌های پذیرفته شده در بورس که نیاز به تامین مالی دارند، می‌توانند از این اوراق استفاده کنند و سرمایه‌گذاران نیز می‌توانند با خرید این اوراق، در تامین مالی بخش تولید مشارکت کرده و از سود حاصل از آن بهره‌مند شوند.

معامله این اوراق در بورس، تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار انجام می‌شود که این امر شفافیت و امنیت معاملات را تضمین می‌کند. سرمایه‌گذاران حقیقی که علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در این حوزه هستند، باید توجه داشته باشند که خرید و فروش مستقیم این اوراق ممکن است نیازمند دسترسی از طریق کارگزاری‌های مجاز و پیروی از قوانین معاملاتی باشد. کارگزاری بیدار، به عنوان یکی از کارگزاری‌های پیشرو در بازار سرمایه ایران، آمادگی ارائه خدمات مشاوره‌ای و معاملاتی در خصوص این دسته از اوراق را برای مشتریان خود دارد.

جمع‌بندی: اوراق گام، ابزاری برای رونق تولید

اوراق گام، با سازوکار نوآورانه خود، نقش مهمی در تسهیل تامین مالی بنگاه‌های تولیدی و تقویت زنجیره ارزش در اقتصاد ایفا می‌کند. این اوراق با کاهش فشار نقدینگی بر تولیدکنندگان و فراهم کردن امکان معامله در بازارهای مالی، به رونق تولید و ایجاد اشتغال کمک شایانی می‌نمایند. اگرچه معامله مستقیم این اوراق برای اشخاص حقیقی محدودیت‌هایی دارد، اما آشنایی با سازوکار و جایگاه آن در بورس اوراق بهادار، برای تمامی فعالان و علاقه‌مندان به بازار سرمایه ضروری است. کارگزاری بیدار همواره در تلاش است تا با ارائه اطلاعات به‌روز و تخصصی، شما را در مسیر سرمایه‌گذاری آگاهانه یاری رساند.

سوالات متداول