معاملات بلوکی در بورس چیست؟ فرآیند انجام آن

بازار سرمایه و به‌ویژه بورس اوراق بهادار، همواره با سازوکارهای متنوعی برای تسهیل معاملات و جذب سرمایه‌گذاران همراه بوده است. فراتر از خرید و فروش روزانه سهام که در ساعات مشخص بازار انجام می‌شود، پدیده‌ای به نام «معاملات بلوکی» وجود دارد که اگرچه ممکن است برای تازه‌واردان کمتر آشنا باشد، اما نقش مهمی در پویایی بازار ایفا می‌کند. این معاملات که اغلب خارج از ساعات معمول معاملاتی و با حجم بالا صورت می‌گیرند، نیازمند درک دقیق فرآیندها و قوانین خاص خود هستند. در این مقاله، تلاش می‌کنیم تا با زبانی ساده و در عین حال تخصصی، شما را با چیستی، چگونگی انجام، ویژگی‌ها و تاثیرات معاملات بلوکی در بورس آشنا کنیم تا بتوانید با دیدی بازتر در این عرصه قدم بردارید.

معاملات بلوکی چیست؟ تعریفی فراتر از مقیاس

معاملات بلوکی (Block Trade) به طور خلاصه، شامل خرید و فروش تعداد قابل توجهی از سهام یا اوراق بهادار است که معمولاً با قیمتی توافقی بین دو طرف معامله، فراتر از معاملات خرد روزانه صورت می‌گیرد. این نوع معاملات اغلب برای کاهش تأثیر بر قیمت اوراق بهادار در بازار اصلی، خارج از ساعات معمول معاملاتی انجام می‌شوند. برخلاف معاملات عادی که تابع محدودیت‌های حجمی و قیمتی مشخصی هستند، در معاملات بلوکی این محدودیت‌ها به شکل متفاوتی اعمال می‌شوند یا اصلاً وجود ندارند.

دامنه نوسان قیمت در معاملات بلوکی معمولاً مشابه دامنه نوسان نماد اصلی در بازار عادی است، اما نحوه اجرای آن متفاوت است. این معاملات به روش حراج ناپیوسته و در بازه‌های زمانی مشخص (مثلاً هر 5 دقیقه) انجام می‌شوند. نکته مهم این است که استفاده از «کد گروهی» در معاملات بلوکی مجاز نیست. این بدان معناست که هر سرمایه‌گذار یا نهاد مالی باید با کد معاملاتی منحصربه‌فرد خود اقدام به این معاملات کند.

اگر یک معامله بلوکی در بازار آزاد و خارج از سازوکارهای رسمی انجام شود، معامله‌گران باید هوشیار باشند؛ زیرا این‌گونه معاملات، به‌ویژه اگر حجم بالایی داشته باشند، می‌توانند باعث نوسانات قابل توجهی در حجم معاملات کل بازار و در نتیجه، تأثیرگذاری بر ارزش بازار سهام مورد نظر شوند.

معاملات بلوکی عمدتاً توسط سرمایه‌گذاران نهادی مانند صندوق‌های سرمایه‌گذاری، شرکت‌های بزرگ، و سایر اشخاص حقوقی انجام می‌شود. این سرمایه‌گذاران اغلب برای پوشاندن حجم واقعی معاملات خود، سفارش‌های بزرگ را به سفارش‌های کوچک‌تر تقسیم کرده و از طریق کارگزاران مختلف یا در زمان‌های متفاوت اقدام به انجام معامله می‌کنند. این استراتژی به آن‌ها کمک می‌کند تا از تأثیر منفی بر قیمت سهم جلوگیری کرده و معامله را با شرایط مطلوب‌تری به سرانجام برسانند.

یک نکته حیاتی دیگر این است که اگر نماد معاملاتی یک سهم در بازار عادی متوقف باشد (به دلایلی مانند برگزاری مجامع، افشای اطلاعات بااهمیت و غیره)، امکان انجام معاملات بلوکی برای آن نماد نیز وجود نخواهد داشت. این موضوع برای حفظ نظم بازار و جلوگیری از سوءاستفاده‌های احتمالی است.

فرآیند گام به گام انجام معاملات بلوکی

انجام یک معامله بلوکی، مراحلی دقیق و مشخص را طی می‌کند که نیازمند هماهنگی بین کارگزاران خریدار و فروشنده و همچنین نظارت سازمان بورس است. مراحل کلی این فرآیند به شرح زیر است:

1. ثبت پیشنهاد خرید یا فروش: فرآیند با ثبت پیشنهاد خرید توسط کارگزاری خریدار یا ثبت پیشنهاد فروش توسط کارگزار فروشنده آغاز می‌شود.
2. پذیرش پیشنهاد: کارگزار طرف مقابل (فروشنده در صورت پیشنهاد خرید، یا خریدار در صورت پیشنهاد فروش) این درخواست را بررسی و در صورت توافق، آن را می‌پذیرد.
3. ارسال به ناظر بازار: پس از توافق اولیه بین دو کارگزار، جزئیات معامله به سامانه ناظر بازار ارسال می‌شود تا مورد بررسی و تأیید قرار گیرد.
4. تأیید ناظر و ثبت در سامانه: در صورتی که ناظر بازار تخلفی را مشاهده نکند و معامله را مطابق با قوانین تشخیص دهد، آن را تأیید کرده و در نهایت، معامله در سیستم مربوطه (مانند سامانه معاملات بورس یا فرابورس) ثبت نهایی می‌شود.

پس از نهایی شدن معامله بلوکی، نماد معاملاتی آن سهم در سیستم‌های معاملاتی با یک کد یا علامت مشخص (معمولاً عدد «2» در کنار نام نماد) نمایش داده می‌شود تا فعالان بازار متوجه انجام این نوع معامله شوند. برای مثال، اگر نماد «زاگرس» معامله بلوکی داشته باشد، ممکن است به صورت «زاگرس 2» نمایش داده شود.

چگونگی اجرای معاملات بلوکی: سازوکار عملیاتی

همانطور که اشاره شد، معاملات بلوکی به دلیل حجم بالا، معمولاً توسط معامله‌گران عادی انجام نمی‌شود. شرکت‌های بازرگانی، سرمایه‌گذاران نهادی و اشخاص حقوقی، بازیگران اصلی این بازار هستند. این معاملات زمانی شکل می‌گیرند که دو طرف (خریدار و فروشنده) مستقیماً بر سر قیمت و حجم به توافق می‌رسند، چه از طریق بازارهای رسمی و چه خارج از آن.

برای اجرای این نوع معامله در بستر رسمی، ابتدا کارگزار خریدار، قیمت و حجم درخواستی را در سامانه مربوطه ثبت می‌کند. سپس، کارگزار فروشنده (یا پذیرنده) باید قیمت پیشنهادی را بررسی کند. در این مرحله، امکان انتخاب بین «تسویه خارج از پایاپای» یا «صرفاً نقدی» وجود دارد.

اگر کارگزار فروشنده، پیشنهاد خرید را به صورت «صرفاً نقدی» بپذیرد، سفارش‌های تطبیق‌یافته به بورس یا فرابورس ارسال شده و معامله به صورت عادی تسویه می‌شود. اما اگر تسویه «خارج از پایاپای» مد نظر باشد، وضعیت پیچیده‌تر می‌شود:

• پذیرش تسویه خارج از پایاپای توسط فروشنده: اگر کارگزار فروشنده، شرط تسویه خارج از پایاپای را بپذیرد، سفارش‌ها مطابق با این توافق به بورس یا فرابورس ارسال می‌شوند.
• عدم تأیید تسویه خارج از پایاپای توسط فروشنده: در صورتی که کارگزار فروشنده، تسویه خارج از پایاپای را تأیید نکند، اما کارگزار خریدار شرط «صرفاً نقدی» را پذیرفته باشد، امکان تغییر نوع تسویه به «نقدی» وجود دارد و معامله به بورس یا فرابورس ارسال می‌شود.
• رد درخواست: اگر کارگزار پذیرنده (خریدار) شرط «صرفاً نقدی» را پذیرفته باشد، اما کارگزار پیشنهاددهنده فروش (فروشنده) تسویه خارج از پایاپای را تأیید نکند و امکان تغییر به نقدی نیز وجود نداشته باشد، درخواست رد شده و پیشنهاد فروش مجدداً باید در سامانه معاملات بلوک ثبت شود.

در بازارهای خارج از بورس (OTC)، طرفین کاملاً آزاد هستند که در مورد هر قیمتی توافق کنند، اما معمولاً قیمت‌ها در حدود قیمت‌های بازار اصلی تعیین می‌شوند. مثال فروش مستقیم سهم از یک فرد به فرد دیگر، نمونه‌ای از معامله خارج از بورس است که می‌تواند در مقیاس بلوکی نیز رخ دهد.

ویژگی‌های متمایز معاملات بلوکی

معاملات بلوکی دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی هستند که آن‌ها را از معاملات خرد متمایز می‌سازد:

• دامنه نوسان: دامنه نوسان مجاز قیمت در معاملات بلوکی، مشابه دامنه نوسان در بازار معاملات خرد برای همان نماد است.
• قیمت پایانی: قیمت پایانی در معاملات بلوکی، معمولاً با قیمت سهم در بازار عادی در همان روز تطابق دارد و بر اساس قیمت تعیین شده در بازار (نه قیمت توافقی بلوک) محاسبه می‌شود، مگر اینکه در قوانین خاصی تعریف متفاوتی وجود داشته باشد.
• زمان برگزاری: این معاملات به صورت حراج ناپیوسته و در بازه‌های زمانی مشخص (مثلاً هر 5 دقیقه) انجام می‌شوند.
• وضعیت توقف نماد: در صورت توقف نماد معاملاتی در بازار عادی، معامله بلوکی آن نیز متوقف خواهد بود.
• کد معاملاتی: استفاده از کد معاملاتی گروهی مجاز نیست و تنها سفارش‌های محدود (Limit Orders) قابل اجرا هستند.
• نماد مجزا: معاملات بلوکی در نمادی مجزا از بازار عادی انجام می‌گیرند و به همین دلیل، در محاسبه شاخص کل و قیمت پایانی بازار عادی تأثیر مستقیم ندارند.
• نوع سفارش: تنها سفارش‌های محدود (Limit Orders) در این معاملات قابل اجرا هستند؛ یعنی خریدار و فروشنده باید قیمتی مشخص را تعیین کنند.
• قیمت توافقی: قیمت معامله بلوکی، نتیجه توافق مستقیم بین خریدار و فروشنده است.
• عدم محدودیت حجمی و قیمتی (نسبی): در حالی که قیمت ظاهری مشابه بازار عادی دارد، اما معمولاً محدودیت حجمی و گاهی قیمتی در این معاملات کمتر اعمال می‌شود و توافق طرفین نقش کلیدی دارد.

حداقل حجم و ارزش معاملات بلوکی: استانداردهای تعیین‌کننده

تعیین حداقل حجم و ارزش برای معاملات بلوکی، توسط هیئت‌مدیره بورس و با هدف تفکیک این معاملات از معاملات خرد و تسهیل فرآیند برای سرمایه‌گذاران بزرگ صورت می‌گیرد. این حداقل‌ها ممکن است در طول زمان تغییر کنند، اما در حال حاضر (بر اساس اطلاعات موجود)، به شرح زیر است:

نکته مهم: این ارقام بر اساس اطلاعات موجود تا زمان نگارش این متن است و ممکن است تغییراتی داشته باشد. برای اطلاع از آخرین استانداردها، مراجعه به وب‌سایت رسمی بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران توصیه می‌شود.

مشاهده معاملات بلوکی در سایت tsetmc

برای مشاهده نمادهایی که معاملات بلوکی در آن‌ها انجام شده است، می‌توانید به وب‌سایت مدیریت فناوری بورس تهران (www.tsetmc.com) مراجعه کنید. در این سایت، در کنار نام هر نمادی که معامله بلوکی در آن صورت گرفته باشد، عدد «2» نمایش داده می‌شود. به عنوان مثال، اگر در کنار نماد «آریا ساسول» عدد 2 را مشاهده کردید، به این معناست که در آن روز، معامله بلوکی در این سهم انجام شده است.

علاوه بر این، وب‌سایت بورس اوراق بهادار تهران معمولاً لیستی از معاملات بلوکی انجام شده را به صورت روزانه منتشر می‌کند که می‌تواند منبع مفیدی برای تحلیلگران باشد.

فیلترنویسی برای شناسایی سهام دارای معاملات بلوکی

برای سهولت در شناسایی سهام دارای معاملات بلوکی در سایت tsetmc، می‌توانید از فیلترهای شرطی استفاده کنید. یکی از این فیلترها به شرح زیر است:

(l18)[(l18).length-1]=='2'

با وارد کردن این دستور در بخش فیلترنویسی دیده‌بان بازار سایت tsetmc، می‌توانید فهرستی از سهامی که در آن‌ها معاملات بلوکی انجام شده است را مشاهده نمایید.

چرا معامله‌گران از معاملات بلوکی استفاده می‌کنند؟ اهداف پشت پرده

استفاده از سازوکار معاملات بلوکی توسط نهادهای مالی و سرمایه‌گذاران بزرگ، دلایل متعددی دارد:

• کاهش نوسانات بازار: هدف اصلی، جلوگیری از ایجاد نوسانات شدید و ناگهانی در قیمت سهم به دلیل ورود یا خروج حجم زیادی از سهام در بازار عادی است. انجام معامله در خارج از ساعات بازار یا با سازوکار بلوکی، این نوسانات را کنترل می‌کند.
• کاهش هزینه‌های معاملاتی: گاهی اوقات، انجام معاملات بلوکی می‌تواند منجر به کاهش هزینه‌های کارمزد نسبت به انجام ده‌ها یا صدها معامله کوچک در بازار عادی شود.
• حفظ اطلاعات استراتژیک: نهادهای بزرگ تمایل دارند حجم واقعی معاملات خود را مخفی نگه دارند تا از لو رفتن استراتژی‌های سرمایه‌گذاری خود جلوگیری کنند. معاملات بلوکی این امکان را فراهم می‌آورد.
• تسهیل معاملات بزرگ: برای خرید یا فروش حجم عظیمی از سهام، سازوکار معاملات بلوکی کارآمدترین راه است.

تأثیر معاملات بلوکی بر قیمت سهم: سیگنالی برای بازار؟

معاملات بلوکی می‌توانند تأثیرات قابل توجهی بر قیمت سهم داشته باشند، که این تأثیرات به عوامل مختلفی بستگی دارد:

• انتظار افزایش قیمت: به دلیل حجم بالای سهام معامله شده، سهام‌داران و سرمایه‌گذاران اغلب انتظار دارند که پس از انجام معاملات بلوکی، تقاضا برای سهم افزایش یافته و در نتیجه قیمت آن رشد کند. این انتظار خود می‌تواند به افزایش تقاضا و قیمت منجر شود.
• مالکیت عمده و تغییرات مدیریتی: اگر حجم بلوک معامله شده بیش از 50 درصد سهام شرکت باشد، خریدار عملاً مالکیت عمده را به دست می‌آورد. این تغییر در ساختار مالکیت می‌تواند منجر به تغییر در سیاست‌ها، برنامه‌ها و مدیریت شرکت شود که این خود عامل مهمی در جهت‌دهی به روند قیمت سهم در آینده خواهد بود.
• جمع‌آوری سهم توسط خریدار: گاهی اوقات، خریدار بلوک با هدف کنترل سهم و افزایش قیمت آن، اقدام به جمع‌آوری سهام از بازار می‌کند. این اقدام می‌تواند توجه سایر سرمایه‌گذاران را جلب کرده و موجب افزایش تقاضا و قیمت شود.

البته، این تأثیرات همیشه مثبت نیستند. اگر معامله بلوکی با هدف خروج سرمایه‌گذار عمده از سهم صورت گیرد، می‌تواند سیگنال منفی به بازار داده و باعث افت قیمت شود.

ارزش‌گذاری بلوک سهام: چه زمانی یک بلوک جذاب است؟

از دیدگاه کلی بازار، معاملات بلوکی می‌توانند باعث بی‌ثباتی شوند؛ چرا که حرکات ناگهانی و بزرگ در یک دارایی، می‌تواند قیمت را به طور غیرطبیعی تغییر دهد و از ارزش ذاتی آن فاصله بگیرد. این امر منجر به نوسان و قیمت‌گذاری نادرست می‌شود.

با این حال، یک بلوک سهام زمانی ارزشمند است که انجام آن بتواند موقعیت استراتژیک برای خریدار ایجاد کند، مانند:

• کسب کرسی در هیئت‌مدیره: اگر با خرید یک بلوک سهام، خریدار بتواند به ترکیب هیئت‌مدیره راه یابد و در تصمیم‌گیری‌های کلان شرکت نقش ایفا کند، آن معامله برایش بسیار ارزشمند خواهد بود. این موضوع به ویژه در مجامع عمومی اهمیت پیدا می‌کند، جایی که تعداد سهام یک فرد تعیین‌کننده قدرت رأی اوست.
• جذابیت ذاتی شرکت: ارزش یک بلوک سهام به وضعیت مالی، دارایی‌ها، پتانسیل رشد و چشم‌انداز شرکت بستگی دارد. اگر شرکت دارای دارایی‌های ارزشمند و پتانسیل سودآوری بالا باشد، بلوک سهام آن جذاب‌تر خواهد بود.

همچنین، خریداران بلوک سهام می‌توانند تسویه پرداخت خود را به دو صورت نقد یا اقساط انجام دهند. در صورت تسویه اقساطی، ارزش زمانی پول باید در نظر گرفته شود و ممکن است قیمت سهم با توجه به تورم و گذشت زمان، افزایش یابد.

فرمول محاسبه ارزش معاملات بلوکی (و ارتباط با سایر معاملات)

محاسبه ارزش معاملات بلوکی به طور مستقیم با ارزش کل معاملات بازار و همچنین معاملات خرد و عمده ارتباط دارد. فرمول کلی به این صورت است:

ارزش کل معاملات = ارزش معاملات خرد + ارزش معاملات بلوکی + ارزش معاملات عمده

برای محاسبه «ارزش خالص معاملات روز» یا «ارزش معاملات خرد»، ارزش معاملات بلوکی و عمده را از ارزش کل معاملات کسر می‌کنند:

ارزش خالص معاملات روز = ارزش کل معاملات – (ارزش معاملات بلوکی + ارزش معاملات عمده)

این محاسبه به سازمان بورس و تحلیلگران کمک می‌کند تا تصویر دقیقی از حجم و جهت‌گیری معاملات در بازار داشته باشند و تأثیر معاملات بزرگ را از معاملات روزانه تفکیک کنند.

تفاوت معاملات بلوکی با «کد به کد»

اغلب، معاملات بلوکی با «کد به کد» اشتباه گرفته می‌شوند، در حالی که تفاوت‌های اساسی دارند:

• هدف: هدف اصلی از معاملات کد به کد، معمولاً انتقال سهام بین کدهای مختلف یک شخص حقیقی یا حقوقی، یا بین دو شخص (حقیقی یا حقوقی) با هدف تأثیرگذاری بر قیمت یا جابجایی مالکیت سهام است. اما هدف اصلی معاملات بلوکی، انجام یک معامله بزرگ با قیمتی توافقی و اغلب با هدف سرمایه‌گذاری یا کسب کنترل استراتژیک است، نه صرفاً دستکاری قیمت.
• سازوکار: معاملات کد به کد می‌تواند به اشکال مختلفی بین افراد حقیقی و حقوقی یا بین دو شخص حقوقی صورت گیرد. اما معاملات بلوکی، سازوکار رسمی‌تری داشته و تحت نظارت بورس انجام می‌شود.
• محتوا: در معاملات بلوکی، ممکن است هیئت‌مدیره شرکتی سهام زیان‌ده را به صورت بلوکی واگذار کند، یا شرکتی دیگر سهام را با قیمت مناسب خریداری کرده و پس از رشد قیمت، آن را مجدداً به صورت بلوکی بفروشد. این فرآیند با هدف کسب سود و مدیریت پرتفولیو صورت می‌گیرد.

به طور خلاصه، در حالی که هر دو می‌توانند بر قیمت سهم تأثیر بگذارند، معاملات بلوکی بیشتر ماهیت سرمایه‌گذاری و تجاری دارند، اما معاملات کد به کد اغلب با هدف مدیریت مالکیت یا تأثیرگذاری بر قیمت انجام می‌شوند.

بازار خرده فروشی (معاملات خرد) در مقابل معاملات بلوکی

در واقع، بازار خرده فروشی همان معاملات خرد روزانه است که در مقابل معاملات بلوکی قرار می‌گیرد. تفاوت‌های کلیدی آن‌ها به شرح زیر است:

• معاملات بلوکی (بازار بلوک): معاملاتی با حجم بالا که با تأیید بورس یا فرابورس بین سهامداران انجام می‌شود. برای جلوگیری از تأثیرگذاری بر قیمت تابلو، این معاملات باید حجم بسیار بالایی داشته باشند (مثلاً بیش از 50 برابر محدودیت حجم هر لات خرید یا ارزشی بیش از 2 میلیارد تومان). به همین دلیل، قیمت آن‌ها مستقیماً روی تابلو معاملات خرد نمایش داده نمی‌شود.
• معاملات خرد (بازار نقد/تابلو): معاملات روزانه که هر فرد با سرمایه خود انجام می‌دهد و قیمت آن‌ها مستقیماً در تابلو معاملات منعکس می‌شود.
• معاملات عمده: معاملاتی که فروشنده در آن‌ها بیش از درصد مشخصی از سهام (مثلاً 5% در شرکت‌های کوچک یا 1% در شرکت‌های بزرگ) را می‌فروشد و باید آگهی شوند. خریدار این معاملات معمولاً در روز کاری اقدام به خرید می‌کند و می‌تواند به صورت نقد و اقساط باشد.
• معاملات جبرانی: انتقال سهام از بخش عمده به کارکنان یا سهامداران خاص.

محدودیت‌های حجمی برای معاملات خرده‌فروشی (بلوکی) در شرکت‌های بورسی و فرابورسی (بر اساس سرمایه):

• شرکت بورسی با سرمایه کمتر از 300 میلیارد تومان: حداقل 5% سهام.
• شرکت بورسی با سرمایه بیشتر از 300 میلیارد تومان: حداقل 1% سهام.
• شرکت فرابورسی با سرمایه کمتر از 100 میلیارد تومان: حداقل 5% سهام.
• شرکت فرابورسی با سرمایه بیشتر از 100 میلیارد تومان: حداقل 5% سهام.

نکته: این درصدها نیز ممکن است بر اساس قوانین سازمان بورس تغییر کنند.

جمع‌بندی: نقش معاملات بلوکی در اکوسیستم بورس

در نهایت، بازار بورس همچون یک اکوسیستم پیچیده عمل می‌کند که در آن خریدار و فروشنده با یکدیگر تعامل کرده، بر سر قیمت مذاکره می‌کنند و معاملات تسهیل می‌شود. معاملات بلوکی بخشی جدایی‌ناپذیر از این اکوسیستم هستند که با فراهم آوردن امکان خرید و فروش حجم انبوه اوراق بهادار با قیمت توافقی، به شفافیت اطلاعات و قیمت‌گذاری کمک می‌کنند. این معاملات، به ویژه زمانی که توسط صندوق‌های تأمین یا نهادهای بزرگ انجام می‌شوند، می‌توانند به یافتن خریدار یا فروشنده مناسب برای حجم‌های بالا یاری رسانند.

به یاد داشته باشید که معمولاً ارزش سهم در معاملات بلوک، با اندکی اختلاف نسبت به قیمت روی تابلو معامله می‌شود و همین امر می‌تواند انتظاری برای افزایش یا کاهش قیمت سهم پس از انجام این معاملات ایجاد کند. درک صحیح این سازوکارها، به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند تا تصمیمات آگاهانه‌تری در بازار سرمایه اتخاذ کنند.

سوالات متداول