تفاوت صندوق های سهامی قابل معامله (ETF) با صندوق های صدور و ابطالی

صندوق‌های سهامی قابل معامله (ETF) و صندوق‌های سهامی صدور و ابطالی هر دو امکان سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در بازار سهام را فراهم می‌کنند، اما در نحوه خرید و فروش، قیمت‌گذاری، نقدشوندگی و زمان تسویه با یکدیگر تفاوت دارند. واحدهای ETF مانند سهام از طریق پنل معاملاتی کارگزاری و بر اساس عرضه و تقاضا معامله می‌شوند، در حالی که واحدهای صندوق‌های صدور و ابطالی مستقیماً از طریق خود صندوق و بر مبنای NAV خریداری یا ابطال می‌شوند. شناخت این تفاوت‌ها به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند متناسب با میزان نقدشوندگی موردنیاز، افق سرمایه‌گذاری و میزان تمایل به نوسانات روزانه بازار، ساختار مناسب‌تری را انتخاب کنند.

مفهوم صندوق‌های قابل معامله (ETF) و نحوه کارکرد آن‌ها

صندوق‌های قابل معامله یا همان ETF (Exchange-Traded Fund)، نوعی از صندوق‌های سرمایه‌گذاری هستند که واحدهای آن‌ها درست همانند سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس، در طول ساعات رسمی معاملات خرید و فروش می‌شوند. ساختار کارکرد این صندوق‌ها بر پایه مکانیزم عرضه و تقاضا در بورس استوار است. شما برای سرمایه‌گذاری در یک صندوق ETF نیازی به مراجعه به تارنمای اختصاصی صندوق ندارید؛ بلکه تنها با داشتن یک کد بورسی و از طریق سامانه‌های معاملات آنلاین (پنل کارگزاری) می‌توانید نماد صندوق مورد نظر خود را جست‌وجو کرده و در چند ثانیه واحدها را معامله کنید.

دارایی این صندوق‌ها می‌تواند شامل سبدی از سهام، اوراق درآمد ثابت، طلا یا ترکیبی از آن‌ها باشد. قیمت واحدهای ETF در طول روز معاملاتی و متناسب با تغییرات بازار و نوسانات دارایی‌های درون سبد، دائماً در حال تغییر است.

مفهوم صندوق‌های صدور و ابطالی و ساختار معاملاتی آن‌ها

در نقطه مقابل، صندوق‌های صدور و ابطال قرار دارند که ساختار سنتی‌تر و قدیمی‌تری در بازار سرمایه دارند. در این نوع صندوق‌ها، اصطلاحات خرید و فروش جای خود را به صدور (به معنی خرید واحدهای جدید) و ابطال (به معنی فروش و بازخرید واحدهای موجود) می‌دهند. ساختار معاملاتی این صندوق‌ها کاملاً مستقل از بورس کالا یا بورس اوراق بهادار تهران است.

سرمایه‌گذار برای معامله واحدهای این صندوق باید مستقیماً به وب‌سایت رسمی خود صندوق یا شعب کارگزاری دارنده صندوق مراجعه کند. در فرآیند صدور، شما مبلغ مورد نظر را واریز کرده و صندوق به ارزش روز دارایی‌ها برای شما واحد صادر می‌کند. در فرآیند ابطال نیز، صندوق واحدهای شما را سوزانده و معادل نقدی آن را پس از کسر هزینه‌های قانونی به حساب بانکی شما واریز می‌نماید.

تفاوت‌های کلیدی در نحوه خرید و فروش و بستر معاملاتی

اصلی‌ترین و ملموس‌ترین تفاوت میان این دو ابزار مالی، بستر معاملاتی و نحوه تعامل سرمایه‌گذار با آن‌هاست. بستر معاملاتی صندوق‌های ETF، هسته مرکزی معاملات بورس است. این امر به معنای آن است که هر فرد با پنل معاملاتی خود در هر کارگزاری می‌تواند این واحدها را بخرد.

روند معامله آن آنی است و قیمت توسط خریداران و فروشندگان در بازار تعیین می‌شود. اما در صندوق‌های صدور و ابطال، معاملات درون سیستمی و در محیط اختصاصی خود صندوق انجام می‌گیرد. به دلیل عدم وابستگی به بورس، فرآیند ثبت درخواست صدور یا ابطال می‌تواند در هر ساعتی از شبانه‌روز انجام شود، هرچند که پردازش و تایید نهایی آن مستلزم شروع روز کاری بعدی و محاسبه ارزش خالص دارایی‌ها خواهد بود.

مقایسه ویژگی‌های بنیادین صندوق‌های ETF و صدور و ابطالی

تفاوت در مبنای قیمت‌گذاری و زمان محاسبه NAV

ارزش خالص دارایی یا NAV (Net Asset Value)، معیار اصلی تعیین ارزش واقعی هر واحد از یک صندوق سرمایه‌گذاری است. با این حال، مبنای قیمت‌گذاری و زمان محاسبه آن در این دو صندوق تفاوت فاحشی دارد. در صندوق‌های صدور و ابطال، قیمت صدور و قیمت ابطال دقیقاً بر اساس NAV ابطال که در پایان روز کاری و پس از بسته شدن کامل بازار محاسبه می‌شود، تعیین می‌گردد.

یعنی شما هنگام ثبت درخواست ابطال در طول روز، قیمت دقیق آن را نمی‌دانید و دارایی شما با قیمت پایانی روز محاسبه می‌شود. اما در صندوق‌های ETF، دو نوع قیمت وجود دارد: قیمت بازار و NAV لحظه‌ای (iNAV). قیمت بازار بر اساس مکانیزم عرضه و تقاضا تعیین می‌شود و ممکن است به دلیل هیجانات بازار، کمی بالاتر یا پایین‌تر از ارزش واقعی (NAV) معامله شود که به این تفاوت، حباب قیمتی می‌گویند.

مقایسه سرعت نقدشوندگی و زمان تسویه و واریز وجه

سرعت نقدشوندگی یکی از فاکتورهای حیاتی برای معامله‌گران فعال است. صندوق‌های ETF به دلیل حضور در بازار بورس، از سرعت نقدشوندگی بسیار بالایی برخوردارند. شما می‌توانید در ثانیه واحدهای خود را بفروشید و مبلغ حاصل از فروش بلافاصله در قدرت خرید پنل معاملاتی شما بنشیند.

البته برای انتقال این وجه به حساب بانکی، بسته به نوع صندوق (سهامی یا درآمد ثابت) باید یک تا دو روز کاری منتظر بمانید. در طرف دیگر، صندوق‌های صدور و ابطال فرآیند زمان‌برتری دارند. پس از ثبت درخواست ابطال، مدیریت صندوق باید دارایی‌های لازم را نقد کند.

فرآیند محاسبه NAV و واریز وجه به حساب بانکی سرمایه‌گذار معمولاً بین ۲ تا ۷ روز کاری زمان می‌برد. بنابراین برای افرادی که به دسترسی آنی به پول خود نیاز دارند، ETF گزینه مناسب‌تری است.

بررسی تفاوت در کارمزدها، هزینه‌های معاملاتی و معافیت‌های مالیاتی

ساختار هزینه‌ها تأثیر مستقیمی بر بازدهی نهایی سرمایه‌گذاری دارد. به طور کلی، کارمزد معاملات صندوق‌های قابل معامله (ETF) در بورس طبق تعرفه‌های مصوب سازمان بورس تعیین می‌شود و بسیار ناچیز است (معمولاً کمتر از نیم درصد برای مجموع خرید و فروش). از سوی دیگر، صندوق‌های صدور و ابطال ممکن است ساختار هزینه‌ای متفاوتی داشته باشند.

برخی از این صندوق‌ها دارای هزینه‌ای به نام کارمزد ابطال پیش از موعد هستند؛ به این معنی که اگر سرمایه‌گذار زودتر از زمان مشخصی (مثلاً یک یا سه ماه) اقدام به ابطال واحدهای خود کند، باید جریمه یا کارمزد بیشتری پرداخت کند تا از رفتارهای هیجانی جلوگیری شود. خوشبختانه از نظر معافیت‌های مالیاتی، هر دو نوع صندوق سود حاصل از معاملات و سود تقسیمی معاف از مالیات دارند و از این حیث تفاوتی میان آن‌ها نیست.

بررسی تفاوت در حداقل سرمایه مورد نیاز برای ورود

یکی از مزایای بزرگ صندوق‌های سرمایه‌گذاری، فراهم کردن امکان ورود به بازار با مبالغ خرد است. با این حال، قوانین حداقل سرمایه در این دو سیستم متفاوت است. برای خرید صندوق‌های ETF در بورس، شما مشمول قوانین عمومی بازار سرمایه هستید که بر اساس آن حداقل مبلغ هر سفارش آنلاین در بورس ۵۰۰ هزار تومان است.

یعنی با ۵۰۰ هزار تومان می‌توانید وارد هر صندوق ETF سهامی شوید. در مقابل، صندوق‌های صدور و ابطال محدودیت مبالغ ندارند، بلکه محدودیت تعداد واحد دارند. طبق اساسنامه اکثر این صندوق‌ها، حداقل میزان سرمایه‌گذاری برابر با خرید یک واحد از آن صندوق است.

از آنجایی که قیمت پایه هر واحد در زمان تاسیس معمولاً ۱۰۰ هزار تومان است و به مرور زمان رشد می‌کند، حداقل سرمایه ورود می‌تواند بسته به قیمت روز واحد صندوق، مبالغ متفاوتی باشد که گاهی کمتر یا بیشتر از نصاب بورس است.

مقایسه سطح شفافیت اطلاعاتی و دسترسی به تغییرات قیمت

شفافیت اطلاعاتی در صندوق‌های ETF به دلیل نظارت قوانین سخت‌گیرانه بورس بسیار بالاست. قیمت معاملات، حجم صف‌های خرید و فروش و ارزش خالص دارایی‌های لحظه‌ای (iNAV) هر دو دقیقه یک‌بار به‌روزرسانی می‌شود و سرمایه‌گذار کاملاً در جریان ثانیه‌ای روند دارایی خود قرار دارد. در صندوق‌های صدور و ابطال، دسترسی به تغییرات قیمت به صورت لحظه‌ای امکان‌پذیر نیست.

قیمت روزانه این صندوق‌ها تنها یک‌بار در روز (معمولاً انتهای شب یا صبح روز بعد) بر روی سایت رسمی صندوق بارگذاری می‌شود. گرچه صورت‌های مالی و گزارش پرتفوی ماهانه هر دو صندوق در سامانه کدال منتشر می‌شود، اما از نظر شفافیت قیمت‌گذاری در طول روز، صندوق‌های قابل معامله دست برتر را دارند.

مزایا و معایب هر یک از صندوق‌ها برای سرمایه‌گذاران مختلف

هر یک از این دو ساختار برای گروه خاصی از معامله‌گران طراحی شده است. صندوق‌های ETF برای افرادی که دسترسی مداوم به پنل بورسی دارند، مایلند از نوسانات روزانه بازار بازدهی کسب کنند و نقدشوندگی سریع برایشان اولویت دارد، فوق‌العاده است. با این حال، عیب بزرگ آن تاثیرپذیری شدید از هیجانات بازار و احتمال خرید در قیمت‌های حباب‌دار است.

در مقابل، صندوق‌های صدور و ابطال برای سرمایه‌گذاران بلندمدتی، افراد غیرحرفه‌ای که زمان کافی برای رصد بازار را ندارند و کسانی که می‌خواهند به دور از استرسِ تابلوی بورس سرمایه‌گذاری کنند، ایده‌آل است. بزرگترین مزیت این صندوق‌ها، خرید و فروش دقیقاً بر اساس ارزش واقعی (بدون حباب) است، اما معایبی چون سرعت پایین در نقدشوندگی و فرآیند اداری طولانی‌تر را به همراه دارد. راهنمای انتخاب؛ صندوق ETF بهتر است یا صدور و ابطالی؟

در نهایت، پاسخ به این سوال که کدام صندوق بهتر است، کاملاً به روانشناسی ریسک و اهداف مالی شما بستگی دارد. اگر به دنبال ابزاری هستید که بتوانید هر لحظه آن را به پول نقد تبدیل کنید و توانایی کنترل هیجانات خود در زمان نوسانات تابلوی بورس را دارید، صندوق‌های قابل معامله (ETF) بهترین انتخاب برای شما هستند. اما اگر هدف شما سرمایه‌گذاری میان‌مدت و بلندمدت است، تمایلی به درگیری با نوسانات روزانه بازار ندارید و می‌خواهید سرمایه خود را به صورت منظم و بدون دغدغه قیمت بازار رشد دهید، صندوق‌های صدور و ابطالی گزینه امن‌تر و آرام‌تری خواهند بود.

پیشنهاد می‌شود برای بهینه‌سازی سبد دارایی خود، ترکیبی از هر دو ساختار را با توجه به نیازهای نقدینگی خود در نظر بگیرید. صندوق‌های سرمایه‌گذاری در بازار سرمایه ایران به دو دسته کلی صندوق‌های قابل معامله (ETF) و صندوق‌های مبتنی بر صدور و ابطال تقسیم می‌شوند. اصلی‌ترین تفاوت میان این دو ساختار، نحوه خرید و فروش و بستر معاملاتی آن‌هاست.

واحدهای صندوق‌های ETF دقیقاً مانند سهام عادی در سامانه معاملات آنلاین کارگزاری‌ها و در ساعات فعالیت بورس خرید و فروش می‌شوند؛ در حالی که برای سرمایه‌گذاری در صندوق‌های صدور و ابطالی، متقاضیان باید مستقیماً به سایت اختصاصی خود صندوق یا شعب بانک‌ها و نهادهای متولی مراجعه کرده و درخواست صدور (خرید) یا ابطال (فروش) واحدها را ثبت کنند. تفاوت بنیادین دیگر این دو ابزار مالی در مبنای قیمت‌گذاری و زمان محاسبه ارزش خالص دارایی‌ها (NAV) نمایان می‌شود. قیمت صندوق‌های ETF در طول روز معاملاتی و بر اساس مکانیزم عرضه و تقاضای بازار دستخوش تغییر می‌شود، هرچند که معمولاً به ارزش ذاتی نزدیک است.

در مقابل، فرآیند قیمت‌گذاری در صندوق‌های صدور و ابطال بر اساس قیمت پایانی روز دارایی‌های صندوق محاسبه شده و معاملات معمولاً بر پایه NAV روز کاری بعد انجام می‌شود؛ به این معنا که سرمایه‌گذار در لحظه ثبت درخواست، قیمت دقیق و نهایی معامله خود را نمی‌داند. سرعت نقدشوندگی و فرآیند تسویه وجه نیز در این دو ساختار کاملاً متمایز است. فروش واحدهای ETF با سرعت بسیار بالایی در بازار انجام می‌شود و وجه حاصل از فروش بر اساس قوانین بورس (معمولاً دو روز کاری بعد در صندوق‌های سهامی) به حساب معاملاتی فرد واریز می‌گردد.

اما در صندوق‌های صدور و ابطالی، فرآیند ابطال واحدها و واریز وجه به حساب بانکی سرمایه‌گذار مستلزم طی شدن مراحل اداری و حسابداری صندوق است که معمولاً بین ۲ تا ۷ روز کاری زمان می‌برد. ساختار هزینه‌ها، کارمزدها و حداقل سرمایه مورد نیاز نیز از دیگر پارامترهای متمایزکننده است. معامله صندوق‌های ETF مشمول کارمزدهای خرید و فروش بورس می‌شود که با توجه به نوع صندوق (سهامی، مختلط یا درآمد ثابت) نرخ مشخصی دارد اما معاف از مالیات است.

در طرف مقابل، در صندوق‌های صدور و ابطال معمولاً کارمزد ثابتی برای مراحل اداری دریافت می‌شود و در برخی موارد در صورت ابطال زودهنگام واحدها (قبل از یک بازه زمانی مشخص)، جریمه‌ای تحت عنوان ابطال پیش از موعد کسر خواهد شد. علاوه بر این، حداقل سرمایه برای ورود به ETFها تابع قوانین سازمان بورس در سیستم‌های آنلاین (حداقل ۵۰۰ هزار تومان) است، اما در صندوق‌های صدور و ابطال این میزان می‌تواند بر اساس ارزش یک واحد کامل از آن صندوق مشخص شود.

مزایا و معایب کلیدی هر دو ساختار سرمایه‌گذاری

سوالات متداول درباره تفاوت صندوق‌های سهامی قابل معامله (ETF) با صندوق‌های صدور و ابطالی