انواع سهام در بورس در شرکت های سهامی + تعریف سهام ترجیحی و سهام عادی
بازار سرمایه، بهویژه بورس اوراق بهادار، یکی از مهمترین بازارهای مالی برای جذب سرمایه شرکتها و کسب بازدهی برای سرمایهگذاران است. پیش از ورود به این بازار پرهیاهو و پیچیده، آشنایی با مفاهیم پایهای آن امری ضروری است. یکی از بنیادیترین مفاهیم، شناخت انواع سهام است که هر کدام ویژگیها، حقوق و منافع متفاوتی را برای دارندگان خود به همراه دارند. در این مقاله از گروه مالی اقتصاد بیدار، قصد داریم با زبانی ساده و کاربردی، شما را با انواع سهام موجود در بورس ایران آشنا کنیم تا بتوانید با دیدی بازتر نسبت به سرمایهگذاری در این حوزه تصمیمگیری نمایید.
سهام چیست و چرا اهمیت دارد؟
در ابتداییترین تعریف، سهام، برگهای بهادار است که نشاندهنده مالکیت بخشی از سرمایه یک شرکت سهامی است. زمانی که شما سهامی از یک شرکت را خریداری میکنید، در واقع به اندازهی سهم خود، در آن شرکت شریک میشوید. این شراکت به این معناست که شما در سود و زیان احتمالی شرکت، به نسبت مالکیت خود، سهیم خواهید بود. دارندگان سهام، بسته به نوع سهامشان، از حقوقی مانند حق رأی در مجامع عمومی، دریافت سود تقسیمی، و همچنین حق تقدم در خرید سهام جدید برخوردار میشوند. شرکتهای سهامی عام، سهام خود را در بورس اوراق بهادار عرضه میکنند و ارزش این سهام به طور مداوم تحت تأثیر عوامل گوناگونی از جمله عملکرد مالی شرکت، اخبار اقتصادی کلان، تحولات مدیریتی و عوامل دیگر، دستخوش تغییر میشود. سهام، ابزاری کلیدی برای تأمین مالی شرکتها و همچنین فرصتی برای سرمایهگذاران جهت بهرهمندی از رشد و شکوفایی اقتصادی است.
دستهبندی انواع سهام در بورس
سهام را میتوان از جنبههای مختلفی دستهبندی کرد. این دستهبندیها به ما کمک میکنند تا درک عمیقتری از ماهیت و حقوق مرتبط با هر نوع سهام پیدا کنیم. رایجترین دستهبندیها بر اساس حقوق صاحبان سهام، شکل ظاهری سهام، نحوه تأمین سرمایه شرکت و همچنین میزان قابلیت معامله آن صورت میگیرد. در ادامه به تفکیک به این انواع خواهیم پرداخت.
سهام عادی؛ ستون فقرات شرکتهای سهامی
سهام عادی، رایجترین نوع سهام در بازار بورس ایران و بسیاری از بازارهای دنیا محسوب میشود. دارندگان سهام عادی، صاحبان اصلی و بنیادین شرکت به شمار میآیند. این بدان معناست که آنها در سود و زیان شرکت به طور کامل شریک هستند و هیچگونه سود تضمینشدهای برای آنها وجود ندارد. یکی از ویژگیهای کلیدی سهام عادی، عدم تعیین تاریخ سررسید برای آنهاست؛ به این معنی که شرکت منتشرکننده، الزامی به بازخرید این اوراق در زمان مشخصی ندارد. دارندگان سهام عادی از حقوق مهمی برخوردارند که مهمترین آنها عبارتند از:
- حق رأی در مجامع عمومی: سهامداران عادی حق دارند در تصمیمگیریهای مهم شرکت که در مجامع عمومی (عادی، فوقالعاده و عمومی) مطرح میشود، شرکت کرده و رأی دهند. این حق، اساس دموکراسی در شرکتهای سهامی است.
- دریافت سود سهام: در صورت سودآور بودن شرکت و تصمیم مجمع مبنی بر تقسیم سود، سهامداران عادی به نسبت سهام خود، از سود تقسیمی بهرهمند میشوند.
- حق تقدم در خرید سهام جدید: در زمان افزایش سرمایه شرکت از محل آورده نقدی، سهامداران عادی اولویت خرید سهام جدید را نسبت به سایر سرمایهگذاران دارند.
- حق باقیمانده داراییها پس از انحلال: در صورت انحلال شرکت و پس از تسویه کامل کلیه بدهیها و تعهدات، باقیمانده داراییها بین سهامداران عادی تقسیم خواهد شد.
- حق اطلاع از فعالیتهای شرکت: سهامداران عادی حق دارند از وضعیت مالی و عملیاتی شرکت مطلع شوند.
با وجود تمام این مزایا، باید توجه داشت که برخلاف برخی سرمایهگذاریهای دیگر، سود سهام عادی تضمینشده نیست و به عملکرد شرکت بستگی دارد.
سهام ممتاز؛ اولویت در دریافت سود و مزایای خاص
سهام ممتاز (یا سهام ترجیحی در برخی تعاریف)، نوع دیگری از سهام است که به دارنده آن حقوقی خاص و عموماً اولویتدار نسبت به سهام عادی اعطا میکند. این سهام، ماهیتی بین بدهی و سهام عادی دارد. مهمترین ویژگی سهام ممتاز، اولویت در دریافت سود است. به این معنی که پیش از تقسیم سود بین سهامداران عادی، سود سهام ممتاز باید به طور کامل پرداخت شود. حتی در شرایط ورشکستگی و انحلال شرکت، پس از تسویه بدهیهای اشخاص ثالث، دارندگان سهام ممتاز در اولویت دریافت باقیمانده داراییها نسبت به سهامداران عادی قرار دارند.
با این حال، دارندگان سهام ممتاز معمولاً از حق رأی در مجامع عمومی برخوردار نیستند یا این حق برای آنها محدود شده است. این سهام میتواند انواع مختلفی داشته باشد، مانند سهام ممتاز با قابلیت تبدیل به سهام عادی، سهام ممتاز قابل بازخرید توسط شرکت، و سهام ممتاز با سود ثابت یا متغیر. این اولویت در دریافت سود، این نوع سهام را برای سرمایهگذارانی که به دنبال دریافت درآمد منظم و تا حدی اطمینانبخش هستند، جذاب میسازد.
تفاوتهای کلیدی سهام عادی و ممتاز
برای درک بهتر این دو نوع سهام، مقایسه تفاوتهای اصلی آنها ضروری است:
| ویژگی | سهام عادی | سهام ممتاز |
|---|---|---|
| حق رأی در مجامع | دارد (کامل) | معمولاً ندارد یا محدود است |
| اولویت در دریافت سود | ندارد | دارد (پیش از سهام عادی) |
| تضمین سود | ندارد | اغلب سود ثابت یا اولویتدار دارد |
| اولویت در دریافت دارایی پس از انحلال | پس از سهام ممتاز | پیش از سهام عادی |
| پتانسیل رشد سرمایه | بالاتر (در صورت رشد شرکت) | معمولاً محدودتر (به دلیل سود ثابت یا اولویتدار) |
انواع سهام از نظر شکل و انتقال مالکیت
سهام را میتوان از منظر شکل و نحوه ثبت مالکیت نیز دستهبندی کرد:
سهام با نام
سهام با نام، سهامی است که نام و مشخصات کامل مالک آن بر روی گواهی سهام یا در دفاتر ثبت شرکت قید شده است. انتقال مالکیت این نوع سهام نیازمند ثبت در دفاتر شرکت و انتقال رسمی به نام خریدار جدید است. این ویژگی، امنیت بیشتری را فراهم میکند و امکان ردیابی مالکیت را تسهیل مینماید.
سهام بینام
سهام بینام، برخلاف سهام با نام، به نام شخص خاصی صادر نمیشود و هر کسی که برگه سهام را در اختیار داشته باشد، مالک آن محسوب میشود. این نوع سهام به صورت گستردهتری در بورسها منتشر میشود و نقل و انتقال آن معمولاً سادهتر است. با این حال، بزرگترین نقطه ضعف سهام بینام، ریسک گم شدن یا سرقت آن است؛ زیرا در صورت فقدان برگه سهام، فرد یابنده میتواند خود را مالک آن معرفی کرده و حتی آن را بفروشد. البته در بازار بورس مدرن، بسیاری از این معاملات از طریق سیستمهای الکترونیکی و ثبت متمرکز صورت میگیرد که ریسک سهام بینام را کاهش میدهد.
سهام از منظر افزایش سرمایه
شرکتها برای تأمین مالی پروژهها یا پوشش زیانها، ممکن است اقدام به افزایش سرمایه کنند. در این فرآیند، سهام جدیدی منتشر میشود که انواع مختلفی دارد:
سهام از محل آورده نقدی و مطالبات
در این حالت، شرکت از سهامداران فعلی خود میخواهد که مبلغی را به صورت نقدی یا از طریق پرداخت مطالبات خود به شرکت، سرمایه جدید را تأمین کنند. به این سهام، سهام حق تقدم گفته میشود. سهامداران فعلی معمولاً فرصت محدودی (مثلاً 60 روز) برای پرداخت وجه این سهام دارند. اگر سهامداری تمایلی به خرید این سهام جدید نداشته باشد، میتواند حق تقدم خود را در بازار به فروش برساند.
سهام از محل اندوختهها و تجدید ارزیابی داراییها (سهام جایزه)
زمانی که شرکت سود انباشته قابل توجهی دارد یا ارزش داراییهای آن افزایش یافته است (تجدید ارزیابی)، میتواند بدون دریافت وجه نقد از سهامداران، سرمایه خود را افزایش دهد. در این حالت، سهام جدیدی به عنوان سهام جایزه به سهامداران فعلی تخصیص مییابد. این سهام، بخشی از سود انباشته یا ارزش تجدید ارزیابی شده داراییهاست که به سرمایه تبدیل و بین سهامداران تقسیم میشود. هدف از این کار، افزایش سرمایه شرکت بدون خروج نقدینگی از آن است. در این حالت، قیمت سهم پس از صدور سهام جایزه کاهش مییابد، اما ارزش کل دارایی سهامدار تغییر محسوسی نمیکند؛ زیرا تعداد سهام افزایش یافته است.
سایر انواع سهام در بورس
علاوه بر دستهبندیهای اصلی، انواع دیگری از سهام نیز وجود دارند که ممکن است با آنها روبرو شوید:
سهام ترجیحی
سهام ترجیحی، نوعی سهام است که گاهی در قالب برنامههای خصوصیسازی یا واگذاری به کارکنان یک شرکت، منتشر میشود. این سهام ممکن است مزایای خاصی را برای دارندگان خود به همراه داشته باشد، اما لزوماً همان مفهوم سهام ممتاز را ندارد و تعریف دقیق آن به اساسنامه شرکت و شرایط واگذاری بستگی دارد. در برخی کشورها، سهام ترجیحی به سهامی اطلاق میشود که در دریافت سود یا دارایی پس از انحلال، اولویت بر سهام عادی دارد، اما فاقد حق رأی است.
سهام موسس
سهام موسس، سهامی است که در ابتدای تأسیس شرکت، به بنیانگذاران و موسسین آن اختصاص مییابد. این سهام معمولاً به پاس خدمات و ریسک اولیه موسسین، از مزایایی مانند دریافت سود بیشتر یا اولویت در دریافت دارایی در زمان انحلال شرکت برخوردار است. البته، میزان و نوع این مزایا در اساسنامه شرکت تعیین میشود و ممکن است محدودیتهایی نیز داشته باشد.
سهام شناور آزاد
سهام شناور آزاد (Free Float)، به بخشی از سهام یک شرکت گفته میشود که به راحتی قابل خرید و فروش در بازار است و در دست سهامداران خرد و فعال قرار دارد. این سهام، برخلاف سهام استراتژیک یا مدیریتی که در دست افراد یا نهادهای کلیدی شرکت است و عموماً قصد فروش کوتاهمدت آن را ندارند، قابلیت نقدشوندگی بالایی دارد. سهام شناور آزاد، نشاندهنده میزان سهامی است که مستقیماً بر قیمت بازار تأثیر میگذارد.
اهمیت سهام شناور آزاد
محاسبه سهام شناور آزاد برای تحلیلگران و سرمایهگذاران بسیار مهم است. شرکتهایی که درصد بالایی از سهامشان در دست سهامداران استراتژیک است، ممکن است نقدشوندگی کمتری داشته باشند و قیمت آنها با حجم معاملات کم نیز دچار نوسانات شدید شود. در مقابل، سهام شناور آزاد بالا، نشاندهنده نقدشوندگی بهتر و احتمالاً ثبات قیمتی بیشتر است. به عنوان مثال، اگر 70% سهام یک شرکت در دست سرمایهگذاران بلندمدت باشد، 30% باقیمانده به عنوان سهام شناور آزاد در نظر گرفته میشود.
جمعبندی: گامی به سوی سرمایهگذاری آگاهانه در بورس
آشنایی با انواع سهام، یکی از اولین و حیاتیترین گامها برای هر سرمایهگذار در بازار بورس است. درک تفاوتهای میان سهام عادی و ممتاز، شناخت ماهیت سهام با نام و بینام، و همچنین آشنایی با مفاهیمی چون سهام حق تقدم، سهام جایزه و سهام شناور آزاد، به شما کمک میکند تا با دیدی جامعتر و تصمیماتی آگاهانهتر وارد این بازار شوید. هرچه دانش شما در زمینه مفاهیم و اصطلاحات بورسی افزایش یابد، قادر خواهید بود استراتژیهای سرمایهگذاری کمریسکتر و در نهایت پربازدهتری را اتخاذ کنید. گروه مالی اقتصاد بیدار همواره تلاش میکند تا با ارائه محتوای آموزشی کاربردی، مسیر سرمایهگذاری مطمئن را برای شما هموار سازد.
سوالات متداول
تفاوت اصلی سهام عادی و سهام ممتاز چیست؟
تفاوت اصلی در اولویت دریافت سود و حق رأی است. سهام ممتاز در دریافت سود و دارایی پس از انحلال اولویت دارد، اما معمولاً فاقد حق رأی یا دارای حق رأی محدود است، در حالی که سهام عادی حق رأی کامل دارد اما در دریافت سود اولویت ندارد و سود آن تضمینشده نیست.
سهام با نام و سهام بینام چه تفاوتی دارند؟
در سهام با نام، مالکیت به نام شخص خاصی ثبت میشود و انتقال آن نیازمند طی مراحل اداری در شرکت است. اما در سهام بینام، هر کسی که برگه سهام را در اختیار داشته باشد، مالک آن محسوب میشود و انتقال آن معمولاً سادهتر است.
سهام جایزه چیست و چگونه به سهامداران تعلق میگیرد؟
سهام جایزه، سهامی است که شرکتها از محل سود انباشته یا تجدید ارزیابی داراییها، بدون دریافت وجه نقد، به سهامداران فعلی خود تخصیص میدهند. این امر منجر به افزایش سرمایه شرکت و افزایش تعداد سهام سهامداران میشود.
حق تقدم سهام به چه معناست؟
حق تقدم سهام، حقی است که به سهامداران فعلی شرکت در زمان افزایش سرمایه از محل آورده نقدی داده میشود تا بتوانند سهام جدید را با قیمتی مشخص خریداری کنند. در صورت عدم تمایل، میتوانند این حق را بفروشند.
سهام شناور آزاد چه تأثیری بر قیمت سهم دارد؟
سهام شناور آزاد بالا معمولاً نشاندهنده نقدشوندگی بیشتر سهم و احتمالاً ثبات قیمتی بهتر است، زیرا بخش عمدهای از سهام در دست سرمایهگذاران فعال و خرد قرار دارد. برعکس، شناور آزاد کم میتواند منجر به نوسانات بیشتر با حجم معاملات کم شود.
آیا سهام ممتاز سود تضمین شده دارد؟
در بسیاری از موارد، سهام ممتاز دارای سود ثابت یا اولویتدار است که تا حدی اطمینانبخشتر از سود سهام عادی است، اما تضمین مطلق سود در بازار سرمایه معمولاً وجود ندارد و به شرایط شرکت و مصوبات مجامع بستگی دارد.
سهام ترجیحی چه تفاوتی با سهام ممتاز دارد؟
مفهوم سهام ترجیحی میتواند بسته به قوانین و اساسنامه شرکت متفاوت باشد. گاهی به سهامی اطلاق میشود که در دریافت سود یا دارایی اولویت دارد اما حق رأی ندارد، مشابه سهام ممتاز. اما گاهی نیز به سهامی گفته میشود که در قالب برنامههای خاص واگذاری (مانند خصوصیسازی) به کارکنان تعلق میگیرد.
چگونه میتوان سهامداران عمده و سهامداران خرد را تشخیص داد؟
اطلاعات مربوط به ترکیب سهامداران عمده معمولاً در گزارشهای منتشر شده توسط شرکتها یا سازمان بورس قابل دسترسی است. سهامداران خرد، افرادی هستند که تعداد سهام کمتری در اختیار دارند و معمولاً بخش عمده سهام شناور آزاد را تشکیل میدهند.
آیا خرید سهام عادی ریسک بیشتری نسبت به سهام ممتاز دارد؟
بله، سهام عادی به دلیل نداشتن اولویت در دریافت سود و ریسک نوسانات بیشتر، معمولاً ریسک بالاتری نسبت به سهام ممتاز دارد. اما در مقابل، پتانسیل رشد و بازدهی آن در صورت موفقیت شرکت، میتواند بسیار بیشتر باشد.
چرا شناخت انواع سهام برای سرمایهگذاری در بورس ضروری است؟
شناخت انواع سهام به سرمایهگذاران کمک میکند تا حقوق، منافع، ریسکها و پتانسیلهای هر نوع سهم را درک کنند و بتوانند بر اساس اهداف سرمایهگذاری، میزان ریسکپذیری و دیدگاه خود نسبت به آینده شرکت، انتخاب درستی داشته باشند.
